श्री त्र्यंबकेश्वर मंदिर हे बारा पवित्र ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असून महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबक येथे ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी स्थित आहे. गोदावरी नदीच्या उगमस्थानाजवळ वसलेले हे मंदिर देशभरातील शिवभक्तांसाठी अत्यंत पावन तीर्थक्षेत्र मानले जाते.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
विद्यमान काळ्या पाषाणातील भव्य मंदिराची उभारणी १८ व्या शतकात पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) यांच्या काळात झाली. प्राचीन काळातील मंदिराच्या रचनेबाबत स्थानिक व पौराणिक परंपरा प्रचलित आहेत.
अधिष्ठात्री देवता व पौराणिक महत्त्व
येथील ज्योतिर्लिंगाचे अनन्यसाधारण वैशिष्ट्य म्हणजे एकाच पिंडीमध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (त्रिदेव) यांना दर्शवणारी तीन लहान लिंगे आहेत. शिवपुराणातील परंपरेनुसार गौतम ऋषींच्या तपश्चर्येमुळे भगवान शिवांनी येथे गोदावरी नदी प्रकट केली.
मंदिर वास्तुकला
काळ्या बेसॉल्ट दगडात घडवलेले हे मंदिर हेमाडपंती आणि मराठाकालीन स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. मंदिराच्या भिंतींवर सुरेख नक्षीकाम असून जवळच पवित्र कुशावर्त तीर्थ आहे.
कसे पोहोचाल
- रेल्वे: नाशिक रोड रेल्वे स्थानक (अंदाजे ३० किमी).
- रस्ता मार्ग: नाशिक शहरापासून त्र्यंबक सुमारे २८–३० किमी अंतरावर असून एसटी बसेस व खाजगी वाहने उपलब्ध आहेत.
- विमानतळ: नाशिक ओझर विमानतळ किंवा मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ.